ارسال به

این یادداشت در شماره 22 ماهنامه زمانه منتشر شده است

خودشناسی تاریخی

رهیافتی در شناخت انسان انقلاب اسلامی

1. یکی از رهیافت‏های انسان در شناخت مفاهیم و پدیده‏های عالم، شناخت به اضداد است؛ «الأشیاء إنما تُعرَف‏ بأضدادها، و علامة معرفتها، التمیّز بینها و بین معارضتها و مخالفاتها»؛ یعنی اشیا با اضدادشان شناخته می‏شوند و علامت شناخت صحیح، یافتن تمایزات روشن با اشیای معارض و مخالف آنهاست.

به نظر می‏رسد این روش، برای ترسیم مختصات انسان انقلاب اسلامی نیز مناسب باشد. اما آنچه بسیار مهم است و می‏تواند در یافتن مختصات انسان انقلاب اسلامی مؤثر باشد این است که انسان انقلاب اسلامی را باید در مقابل چه انسانی در نظر بگیریم و به بررسی تمایزات آنها بنشینیم؟

2. به دلیل تقابل و تضادی که میان تفکر انقلاب اسلامی و تفکر غربی وجود دارد، معمولاً مطالعات بازشناختی دینی و انقلابی اندیشمندان ما، با بررسی تمایزات ما با غرب انجام می‌شود و تقریری که از هویت و کیستی امروزمان بیان ‌می‌گردد، در واقع حاشیه ‏ای انتقادی به ماهیت تمدن و انسان غربی است. بنابراین در فضای فکری معاصر، شناخت ما از خودمان، در تقابل و تمایز با غرب شکل گرفته است.

این رویکرد، البته نتایج خاص خود را دارد و این نوشتار، درصدد انتقاد بدان نیست، اما آنچه باید در نظر گرفته شود این است که چنین تقریری از انسان انقلاب اسلامی، بیشتر مصرف خارجی دارد و می‏تواند ویژگی‌های انسان انقلاب اسلامی را به انسان غربی نشان دهد.

به نظر می‏رسد انسان انقلاب اسلامی و انسان غربی، در دو سر یک طیف قرار دارند و اگر برای بازشناسی انسان انقلاب اسلامی، روی تضادها و تمایزات او با انسان غربی تمرکز و بسنده کنیم، مرتبت او را تنزل داده‏ ایم و به برخی ابعاد متعالی او دست نخواهیم یافت.

3. انسان انقلاب اسلامی، در متن یک نهضت تاریخی قرار دارد و مرحله به مرحله، در این مسیر به سوی تكامل پیش می‏رود. پس بسته به اقتضائات هر مرحله، ممکن است مختصات او تغییر کند و ویژگی‏هایی در او بارز‏تر گردد و نگرش‏ها و رفتارهای خاصی را باعث شود. پس برای حرکت مستمر در این مسیر، همواره باید تعریف دقیقی از خود بیان كند و تمایز خود را با وضعیت و شرایط قبلی بداند تا بتواند متناسب با مرحلة جدید، خود را بازشناسی نماید و رفتارهای خود را سامان دهد. اگر این تحول و ارتقای تاریخی، که لازمة همراهی با نهضت تاریخی شیعه است در وجود انسان انقلاب اسلامی اتفاق نیفتد، او از ادامة مسیر باز خواهد ماند.

4. اگر می‏خواهیم انسان انقلاب اسلامی را تعریف کنیم، باید او را با خودش در موقف تاریخی قبلی او بسنجیم. انسان انقلاب اسلامی در موقف قبلی خود، مؤمن معتقد و مبارزی بوده که برای پیروزی انقلاب اسلامی تلاش می‏کرد. اما ویژگی تاریخی امروز او این است که در سایة حکومت ولایی زندگی می‏کند و در حال تدارک یک جهش تاریخی دیگر به سوی تحقق تمدن نوین اسلامی است. به نظر می‏رسد با تمرکز بر این وجه تمایز، می‏توانیم ابعاد خاصی از هویت انسان انقلاب اسلامی را کشف کنیم.

5. انسان انقلاب اسلامی، افزون بر اندوختة تاریخی خود در معارف و مناهج، با حقیقت دیگری مواجه است و آن، تغییر مقیاس زندگی و وظایف ایمانی از جمع مؤمنان به جامعة دینی است. اگر این حقیقت به خوبی فهم شود و وجود او را دربرگیرد، قطعاً انگیزه‏ ها، بینش‏ها و رفتارهای جدیدی را رقم خواهد زد. اگر مؤمن معتقد و مبارزِ پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، حقیقت این تغییر را درک نکند، نخواهد توانست در تراز انقلاب اسلامی قرار گیرد و به شدت در معرض زاویه‏ گرفتن از نهضت تاریخی شیعه خواهد بود.

برای روشن شدن بحث، به این مثال توجه فرمایید: همة ما این بحث مشهور را قبول داریم که حکومت، مقدمه و وسیله ‏ای برای حاکمیت دین و اخلاق است و اگر حاکم اسلامی، هدف را فدای وسیله نماید و اخلاق را در پای قدرت ذبح كند، حکومت دینی به انحراف بزرگی کشیده خواهد شد و آن حاکم از صلاحیت می ‏افتد.

اما مهم آن است که وقتی حاکمیت دینی شکل می‌گیرد و دین عهده دار ادارة حکومت می‌شود، برخی از مصالح تغییر می‌كند یا نظام اولویت‏های قبلی، به‏ هم می‌خورد و شرایط جدیدی شکل می‏گیرد. در این فرض، نظام اخلاقی جدیدی شکل خواهد گرفت. همچنان که قواعد فقه فردی نیز به فقه حکومتی ارتقا پیدا می‏کند. پس نمی‏توان با فهمی فردی از اصول اخلاقی، اخلاق حاکم اسلامی را ارزیابی كرد. باید با او هم‏ افق شد و مسائل و مصالح را از منظر او دید. کسی که نتواند قواعد فقه و اخلاق حکومتی را درک کند، قطعاً به تضادهایی دچار خواهد شد و معلوم نیست چه موضعی در مقابل ولی زمان خود بگیرد؛ برای مثال ممکن است ولیّ زمان، در شرایط اضطرار، برای حفظ نظام، که از واجب‌ ترین واجبات است، حکمی صادر کند که با اصول اخلاق در فضای فردی، هم‏خوان نباشد. پس آنها که اقتضائات حاکمیت را نفهمیده‏ اند، حکم به قدرت‏ طلبی و فداشدن اخلاق در پای قدرت خواهند کرد. اما اگر حفظ نظام، از اهم واجبات[1] است، تلاش برای حفظ آن، و حتی در شرایط خیلی خاص، حلال شمردن برخی محرمات و تعطیل برخی واجبات، نمی‏تواند قدرت ‏طلبی و فداکردن دین و اخلاق برای حفظ قدرت شمرده شود.

• آخرین ویرایش:یکشنبه 1391/01/27

ارسال به

در بازی، همه چیز غیرواقعی و قراردادی است؛ مجموعه ای از توافقات و پیش فرضها، فضای خاصی را شکل می دهند و بدین ترتیب، بازی شروع می شود. هیچ چیز هم ثبات و دوام ندارد و همه شخصیت ها و جایگاهها و روابط و نسبت ها، مجازی اند. ممکن است در یک بازی، بارها و بارها جایگاهها و قرارها تغییر کند و بعضی ها حذف و یا اضافه شوند. وقتی هم بازی تمام شد، همه چیز جمع می شود و بازیگران به دنیای واقعی برمی‏گردند؛

به دنیایی که همه چیز واقعی است. همه واقعاً خودشان هستند و جایگاهها و روابط، عینی و حقیقی است. به دنیایی که همه چیز مستقر و شکل‏ گرفته است و براحتی نمی ‏توان مثل بازی، نسبت ها و وضعیت ها را به هم ریخت.

*

إِنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْو

• آخرین ویرایش:-

ارسال به

 
 روبروی ضریح ایستاده بود و مثل ابر بهاری اشک می‏ریخت. شاید تازه بیست سال را رد کرده بود. ایرانی نبود. از ساک نوی خارجی‏ اش حدس زدم تازه آمده ایران. با خودم گفتم شاید برای تحصیل آمده ولی قبولش نکرده‏ اند. کسی را هم ندارد که کارش را درست کند.

گریه، شدید و شدیدتر می‏شد. شبیه آدمهای مضطر بود. به حضرت معصومه پناه آورده بود.

یاد روزهایی افتادم که تازه به قم آمده بودم. مشکلات زیاد بود و گاه گاهی فرصت چنین مناجاتهایی حاصل می‏شد. اما دیگر چند سالی از آن روزها گذشته. در قم، جای پایی پیدا کرده‏ ام. کلی دوست و آشنا دارم. خانه دارم. ماشین خریده‏ ام. حتی بیمه تکمیلی هم دارم.

این روزها هر مشکلی پیش بیاید، قابل حل است.

این روزها، کمتر مضطر حضرت معصومه می‏شوم.

*

كَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغى‏ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى‏

(سوره علق - آیه 6 و 7)

• آخرین ویرایش:یکشنبه 1390/12/14

ارسال به

«سلام. خسته نباشید.

یک جوال دوز هم نه، یک سر سنجاق قفلی هم گاهی به خودتان بزنید. به جای این همه روضه خواندن از انفعال و تنبلی حوزه و گیر دادن به بزرگان و کوچکان حوزه. ما که ادعایی نداریم، اصلش قبول نداریم این حرفها را که بخواهیم بهشان متعهد شویم، شما که ادعا دارید و خودتان را صاحب حوزه میدانید و بودجه هم دارید، چه کرده اید؟...»

پاسخ خط

علیکم السلام

ضمن تشکر از احساس مسئولیت و تذکری که داده اید، با توجه به اینکه خود را «طلبه» معرفی کرده اید، چند نکته عرض می شود:

1. خانه طلاب جوان، یک تشکل مستقل طلبگی است و به هیچ نهاد حوزوی و غیر حوزوی وابسته نیست. انتساب به مدیریت و... نسبت نادرستی است.

2.      «با توجه به انبوه ادعای» مان و انبوه کارهای علمی و طلبگی و... بیش از این از دستمان بر نمی آید. خصوصا که باید بار کسانی که «اساسا ضد انقلاب» هستند را هم بکشیم. در حوزه ای که می توان طلبه بود و پای معارف دین نشست و «اساسا ضد انقلاب» بود، حالا حالا ها کار داریم.

3.      ما خود را مبرا از «انفعال» و «بی کفایتی» و ... نمی دانیم. بالاخره وارد میدان شدن و کار کردن، احتمال خطا هم دارد. امیدوارم «در تعهد به آقای خامنه ای»، کم نگذاشته باشیم.

4.      اگر اندک تجربه ای در تولید یک نشریه داشتید، متوجه می شدید انتشار یک «ویژه نامه ساده» چقدر کار دارد.

5.      توجیه ما برای این تاخیر این است که بابت همین چند تا کاغذپاره، تا زمان نوشتن این متن، نزدیک به 30 میلیون تومان بدهکار هستیم که 20 میلیون آن را با چک شخصی قرض گرفته ایم و ما بقی را هم بابت زحمات طراح و تحریریه و ... به صغیر و کبیر بدهکاریم.

6.      ما ادعای «صاحب حوزه» بودن نداریم. اگر اندکی در حوزه بچرخید، بوضوح مدعیان آن را خواهید شناخت.

7.      ما هرگز در نشریه، بنا بر «گیر دادن به بزرگان و کوچکان حوزه» نداشته ایم. و «روضه خواندن از انفعال و تنبلی حوزه» کار ما نیست. ما نگرش ها و فرهنگ های حاکم را نقد کرده ایم و هرگز با هر چیزی که پادگان تربیت سربازان امام عصر (عج) را ناکارآمد کند، سر سازگاری نداریم.

8.      یاد سرمقاله شماره 3 خط افتادم. آنجا به حال امثال شما که «اساسا ضد انقلاب» هستید، غبطه خورده بودم: «خوش به حال آنها که نمی ­فهمند چقدر به آقا نیاز دارند؛ چقدر راحت ­اند آنهایی که برای خدمت به اسلام، می­ توانند تن به راهی غیر از راه رهبری بدهند؛ خوشا آنان که هرچه در متن و حاشیه غور می ­کنند، به امام زمان نزدیک ­تر می­شوند! خوشا آنان­که لزومی در اطاعت از ولی ­امر نمی ­بینند؛ خوشا آنان که از مبانی علمی­ شان در ولایت فقیه، حداکثر رئیس تأمین اجتماعی و کمیته امداد و بهزیستی درمی ­آید؛ خوش به حال آنان­ که دغدغه­ های آقا، فکرشان را مشغول نمی­ کند؛ خوشا آنان که سفر آقا، روال منظم زندگی آنها را به ­هم نمی­ ریزد؛ خوشا آنان که دائم در نمازند»

• آخرین ویرایش:پنجشنبه 1390/10/22

ارسال به

(این یادداشت در شماره دی ماه ماهنامه زمانه منتشر شد)

تحلیلی از عوامل افزایش اقبال دانشجویان به تحصیل در حوزه

انسان در دوران جوانی و در کشاکش انتخاب‌ های مهم این دوران، در تکاپوی یافتن خویش است. بنابراین وارد عرصه‏ هایی می‏شود و خود و آن عرصه را می‏ آزماید و چه‏ بسا درمی‏ یابد که باید بازگردد و مسیر دیگری برگزیند.

چنین اتفاقی به طور طبیعی در رویش‌ها و ریزش‌های حوزوی و دانشگاهی هم مشاهده می‌شود. بسیار دیده شده است که جوانانی، ابتدا دانشگاه را برای تحصیل انتخاب می‏کنند و پس از مدتی، از تحصیل در آن نهاد منصرف می‌شوند و به سلک حوزویان درمی‏ آیند. البته عکس این مسئله هم صادق است.

اگر به صحنۀ نقل و انتقالات میان حوزه و دانشگاه بنگریم، با پدیدۀ چشمگیری رو به‌ رو می‏شویم و آن، اقبال روزافزون دانشجویان به تحصیل در حوزه‏ های علمیه است؛ پدیده‏ ای که شاید بتوان ادعا کرد مولود یک دهۀ اخیر است و تحلیل‌هایی عمیق‏تر و فراتر از آنچه در ابتدای کلام آمد را می‏طلبد. در این نوشتار، به دنبال یافتن مجموعه عوامل و زمینه‏ هایی هستیم که این مسئله را پدید آورده‏ اند. به راستی روزگار ما چه ویژگی‏های خاصی دارد که به این جریان، دامن زده است؟

 1. گسترش نگرش‌های تمدنی

به برکت نگاه تمدنی امام خمینی(ره) و امتداد و پی‏گیری آن توسط مقام معظم رهبری، امروز گفتمان بازتولید تمدن باشکوه اسلامی در میان جامعۀ نخبگان حوزه و دانشگاه، به دغدغه‏ ای جدی تبدیل شده است. با توجه به جایگاه بی‏ مانند حوزه در فرآیند شکل‏ گیری تمدن اسلامی، دانشجویانی که دل در گرو این آرمان دارند، به طور طبیعی به برقراری ارتباطات نزدیک‌تری با حوزه تمایل پیدا کرده‏ اند و از این رهگذر، زمینۀ جذب بعضی از آنها به حوزه‏ های علمیه فراهم گردیده است.

 2. بسط انقلاب اسلامی و نیاز به حوزه

نهضت تاریخ‏ ساز امام(ره)، مسیر رشد و توسعۀ خود را با سرعت می‏ پیماید و نو به‏ نو، عرصه‏ های جدیدی را در داخل و خارج کشور می‏ گشاید و پیش می‏رود و نیازهای جدیدی را ایجاد می‏کند. در این ماجرا، نگاه دانشجویان آرمان‏خواه و انقلابی، که عرصه را رصد می‏کنند، خواه‏ نا‏خواه باز به سوی حوزه جلب می‏شود و آنها به‏ روشنی درمی‏ یابند که جنس این نیازها به‏ گونه‏ ای است که پاسخ به آنها، در عمیق‏ترین لایه‏ ها، فقط از عهدۀ حوزویان برمی‏ آید. در این اوضاع نیز باز دانشجوی متدین و انقلابی، براساس دغدغه‏ های آرمانی خود، درمی‏ یابد که جایگاه پی‏گیری این نیازها و برآوردن آنها، در وهلۀ نخست، حوزۀ علمیه است.

به راستی بسط نظری و عملی اندیشه‏ های پیشرو امام خمینی، تولید علوم انسانی اسلامی، رهبری و مهندسی فرهنگی جامعۀ امروز، تبلیغ عالمانۀ اسلام امام(ره) در جهان، و ضرورت‏هایی از این دست، غیر از حوزه، در کجا پاسخی درخور خواهند یافت؟

 3. کشف شخصیت حضرت امام(ره) و فهم آرمان‌های ایشان

روزگار ما، در مسیر تکاملی خود، کم‏ کم ظرفیت و آمادگی فهم ابعاد وجودی امام خمینی(ره) و آرمان‌های بلند ایشان را پیدا می‏کند و جامعۀ نخبگان ما، آرام آرام به درجۀ درک کیستی این حکیم و فقیه جامعه‏ پرداز و تاریخ‏ ساز نزدیک می‏شود. همچنین، حوادث زمانه و کارگشایی نگرش ایشان در مشکلات امروز و بلندای آرمان‌های توحیدی ایشان، از جمله مسائلی است که کم‌ کم در حال کشف‌ شدن است.

جذابیت شخصیت ایشان برای جوانان انقلابی را باید در این فضا تحلیل کرد و دانست که این جذابیت، اثر ملموس و انکارناپذیری بر روی افرادی دارد که حوزۀ علمیه را انتخاب می‏کنند؛ زیرا با این نگاه، قدم گذاشتن در مسیر سلوک حوزوی، ره‏ سپردن در همان مسیری است که امام(ره) را ساخت و حضور در همان فضای علمی و معنوی است که ظرفیت دارد کسی مثل ایشان را بسازد.

 4. ویژگی‏های شخصیتی مقام معظم رهبری، زبده‏ترین پرورش‌یافتۀ حوزه

به استناد مشاهدات شخصی و دو نظرسنجی انجام‌شده در حوزه، امروز مقام معظم رهبری در کنار امام خمینی، یکی از شخصیت‌های مهمی است که بیشترین تأثیر را روی طلاب جوان داشته و طلاب، صرف نظر از جایگاه و شخصیت رهبری، ایشان را به‏ دلیل آنکه نمونۀ اعلای یک عالم حوزوی است، الگوی خود می‏دانند؛ عالمی که سنت و مواریث علمی و معنوی حوزه را به خوبی احراز کرده است و در عین حال، یک مصلح و نظریه‏ پرداز دینی و اجتماعی نوگراست که خوب می‏داند چگونه باید به وظیفۀ هویتی روحانیت، یعنی اقامۀ دین، عمل کند.

بی‏ تردید این ارزیابی از ایشان محدود به حوزویان نیست و در تمایل دانشجویان به حوزه، اثری محسوس دارد.

 5. بروز ظرفیت‏های حوزه و علوم حوزوی

حوزة امروز، متناسب با شرایط و مسائل زمانه، جلوه‏ هایی از ظرفیت‌های علمی و اجتماعی خود را به نمایش گذاشته و توانسته است گوشه‏ هایی از توانمندی‏ خود را نشان دهد. این مسئله، بعضی از سوء تفاهم‌ ها نسبت به حوزه را برطرف کرده و یکی دیگر از موانع توجه تحصیل‏ کردگان و نخبگان جامعه به حوزه را از میان برداشته است.

 6. پرورش نیروهای انقلاب اسلامی در حوزه

بیش از سه دهه از انقلاب اسلامی ایران می‏گذرد و اندیشۀ امام خمینی، فرصت‌یافته است تا نمونه‏ هایی از نیروهای مورد نیاز خود را تربیت کند. امتداد آرمان‌ها و اندیشه‌ های امام خمینی در حوزه نیز توانسته است نمونه‏ هایی از روحانیان انقلابی را پرورش دهد. امروز به برکت سال‌ها جهاد در عرصۀ دفاع، علم و فرهنگ، نیروهای زبده‏ ای در حوزه رشد کرده‏ اند که در حضور اجتماعی و تبلیغی خود در جوامع دانشگاهی، برای دانشجویان، مثال‌هایی عینی و انگیزه‏ بخش از حرکت در این مسیر هستند.

 7. توزیع نامتقارن استعدادها

یکی دیگر از عواملی که در اقبال دانشجویان به حوزه بی‏ تأثیر نبوده، توزیع نامتقارن نخبگان و مستعدان جامعه میان حوزه و دانشگاه است. گروهی از دانشجویان، وقتی دلیل بسیاری از بارهای روی‌زمین‌ماندۀ حوزه را در کمبود نیروهای مستعد و توانمند یافتند، ترغیب شدند که وارد حوزه شوند و بخشی از این رسالت را بر دوش کشند.

 8. نگرش‏های اصلاحی و دغدغۀ تحول حوزه

دلیل اقبال گروهی دیگر به حوزه را نیز می‏توان در رویکردهای انتقادی و اصلاحی آنها نسبت به حوزه جست. به هر تقدیر، امروز جامعۀ متدین و به ویژه دلسوزان نظام و انقلاب، انتقاداتی به حوزه دارند و کم‏ کاری‏ هایی را متوجه آن می‏دانند. بازتاب این احساسات در میان گروهی از جوانان انقلابی دانشجو این بوده است که خود، دست به کار شوند و دغدغه‏ های اصلاحی و تحولی خود را در متن حوزه ‏ها و در مقام عضوی از این نهاد، دنبال کنند.

• آخرین ویرایش:پنجشنبه 1390/10/15

ارسال به

• آخرین ویرایش:-

ارسال به

• آخرین ویرایش:یکشنبه 1390/09/6

ارسال به

• آخرین ویرایش:-

ارسال به

• آخرین ویرایش:شنبه 1390/05/15

ارسال به

• آخرین ویرایش:-

ارسال به

• آخرین ویرایش:سه شنبه 1390/03/17

ارسال به

• آخرین ویرایش:پنجشنبه 1390/01/25

ارسال به

• آخرین ویرایش:-

ارسال به

• آخرین ویرایش:شنبه 1389/11/9

ارسال به

شهر، شهر ولایت است و ما، اهل ولایت؛

شهر، شهر ولایت است و مرکز نشر معارف اهل بیت؛ و آشیانه ی آل محمد؛

شهر، شهر ولایت است و پر از نام ها و نمادهای ولایی و علوی؛

مسجد الغدیر، بلوار الغدیر، بوستان الغدیر، مدرسه الغدیر، ...

و در این شهر ولایت، تونلی ساختند و «غدیر» نامش نهادند.

...

و ما اهل شهر ولایت، آنگاه که این تونل، به «تونل 9 دی» تغییر نام یافت، خروشیدیم

گویا کسانی می خواستند به نام غدیر، بی اعتنایی کنند؛ می خواستند شهر ولایت را از نمادهای ولایی خالی کنند؛ و شاید می خواستند ریشه ی ولایت را از شهر ولایت، برکنند.

خروشیدیم مقابل این بدعت و نام بلند غدیر را دوباره در شهر ولایت، به اهتزاز درآوردیم.

و البته حواسمان نبود که امتداد غدیر، مهم تر از نماد غدیر است.

*

و بدین ترتیب، شاید برای اولین بار در تاریخ شیعه، نام غدیر، به کام دشمنان ولایت، شیرین آمد.

• آخرین ویرایش:چهارشنبه 1389/10/29